Thừa kế
Thủ tục thừa kế do công chứng viên được tòa án chỉ định làm ủy viên tư pháp tiến hành. Việc thừa kế có thể theo pháp luật hoặc theo di chúc, cũng có thể đồng thời theo cả hai căn cứ nếu di chúc không định đoạt toàn bộ tài sản của người để lại di sản. Nếu người này có để lại di chúc, những người thừa kế được chỉ định trong di chúc được ưu tiên so với người thừa kế theo pháp luật.
Thừa kế theo pháp luật
Người thừa kế theo pháp luật là những người thân của người để lại di sản; pháp luật xếp họ vào bốn hàng thừa kế theo thứ tự kế tiếp nhau. Nếu không có ai thuộc hàng trước được thừa kế thì đến hàng tiếp theo.
Hàng thứ nhất gồm các con và vợ hoặc chồng của người để lại di sản, được hưởng những phần bằng nhau. Nếu một người con không được thừa kế, chẳng hạn vì đã qua đời trước người để lại di sản, thì các con của người đó, tức cháu của người để lại di sản, nhận phần thừa kế của người đó. Tuy nhiên, ở hàng thứ nhất, vợ hoặc chồng không thể là người duy nhất được thừa kế; nếu xảy ra trường hợp đó, việc thừa kế được xác định theo hàng thứ hai.
Hàng thứ hai gồm vợ hoặc chồng, cha mẹ của người để lại di sản và những người đã sống chung hộ gia đình với người đó ít nhất một năm trước khi người đó qua đời, đồng thời vì thế đã chăm lo cho hộ gia đình chung hoặc phụ thuộc vào người đó về mặt sinh kế. Vợ hoặc chồng ở hàng này luôn nhận ít nhất một nửa di sản. Nếu không ai thuộc hàng thứ hai được thừa kế thì đến hàng thứ ba, gồm anh chị em ruột của người để lại di sản và những người sống chung nêu trên; nếu một người anh chị em không được thừa kế thì các con của người đó nhận phần thừa kế của họ.
Cần xác định hàng thứ tư chính xác hơn so với cách đôi khi vẫn được trình bày. Theo § 475a Bộ luật Dân sự, ông bà của người để lại di sản được hưởng những phần bằng nhau; nếu không ai trong số họ được thừa kế, con của họ — tức chú bác, cô dì của người để lại di sản — được hưởng những phần bằng nhau. Hai cấp này không thừa kế đồng thời mà theo thứ tự.
Nếu không có người thừa kế nào nhận di sản thì theo § 462 Bộ luật Dân sự, di sản thuộc về Nhà nước dưới hình thức gọi là di sản vô chủ.
Ảnh hưởng của chế độ sở hữu chung không phân chia của vợ chồng
Nếu người để lại di sản đang có vợ hoặc chồng vào thời điểm qua đời, toàn bộ tài sản chung không phải là di sản thừa kế; chỉ phần của người đó được xác định sau khi phân chia tài sản thuộc sở hữu chung không phân chia của vợ chồng mới là di sản. Vì vậy, nếu người để lại di sản cùng vợ sở hữu một ngôi nhà, đối tượng thừa kế là phần của người đó trong ngôi nhà, thông thường là một nửa. Việc phân chia tài sản thuộc sở hữu chung không phân chia do đó là bước riêng, thực hiện trước khi chia di sản; tình huống này có thể được điều chỉnh khác đi bằng thỏa thuận giữa vợ chồng về việc mở rộng hoặc thu hẹp phạm vi sở hữu chung đó.
Các hình thức di chúc
Pháp luật quy định ba hình thức di chúc và cần phân biệt rõ các hình thức này, vì áp dụng nhầm điều kiện của hình thức này sang hình thức khác sẽ làm di chúc vô hiệu.
Di chúc viết tay theo § 476a phải do chính người để lại di sản viết và ký. Toàn bộ nội dung phải do người đó tự tay viết — không đánh máy bằng máy chữ, không soạn trên máy tính và không do người khác viết. Hình thức này không cần người làm chứng.
Di chúc không do người lập tự tay viết theo § 476b là di chúc mà người để lại di sản không tự tay viết. Người đó phải tự tay ký và, trước sự có mặt đồng thời của hai người làm chứng, tuyên bố rõ rằng văn bản thể hiện ý nguyện cuối cùng của mình; những người làm chứng phải ký vào di chúc. Cả ba điều kiện đều phải được đáp ứng đồng thời. Ngoài ra, pháp luật quy định những người không được làm chứng — trong đó có người không có năng lực thực hiện hành vi pháp lý, người không biết đọc hoặc viết, và người thừa kế theo di chúc.
Hình thức thứ ba là di chúc lập dưới hình thức văn bản công chứng. Theo § 476 khoản 2, bất kể hình thức nào, mọi di chúc đều phải ghi ngày, tháng, năm ký; nếu không sẽ vô hiệu. Di chúc chung của nhiều người để lại di sản luôn vô hiệu.
Trên thực tế, nhiều di chúc lập mà không có sự hỗ trợ chuyên môn không đáp ứng các yêu cầu về hình thức. Có thể phát sinh tranh chấp về tính xác thực của chữ ký, lời khai của người làm chứng và việc họ có mặt đồng thời hay không; chỉ riêng việc thiếu ngày tháng đã khiến di chúc vô hiệu. Di chúc lập dưới hình thức văn bản công chứng loại bỏ những rủi ro này và nội dung của di chúc không thể bị tranh cãi.
Bảo vệ con cháu và truất quyền thừa kế
Quyền định đoạt tài sản của người để lại di sản không phải là vô hạn. Theo § 479 Bộ luật Dân sự, con cháu chưa thành niên phải được nhận ít nhất bằng phần thừa kế theo pháp luật của mình, còn con cháu đã thành niên phải được nhận ít nhất một nửa phần đó. Nếu di chúc trái với quy tắc này, phần liên quan sẽ vô hiệu. Đây là trường hợp vô hiệu tương đối — di chúc vẫn được coi là có hiệu lực nếu người con cháu liên quan không yêu cầu tuyên bố vô hiệu. Chỉ con cháu là người thừa kế không thể bị gạt bỏ, không bao gồm vợ hoặc chồng hay cha mẹ.
Vì vậy, di chúc không phải là công cụ để loại trừ hoàn toàn con cháu khỏi việc thừa kế. Việc đó phải thực hiện bằng cách truất quyền thừa kế theo § 469a, chỉ khi có một trong các lý do được liệt kê cụ thể: trái với đạo đức xã hội, không trợ giúp cần thiết cho người để lại di sản khi người đó ốm đau, tuổi già hoặc trong những trường hợp nghiêm trọng khác; liên tục không quan tâm đến người để lại di sản; bị kết án tù ít nhất một năm về tội phạm cố ý; hoặc thường xuyên sống buông thả. Văn bản truất quyền thừa kế phải nêu rõ lý do và đáp ứng các yêu cầu về hình thức tương tự di chúc.
Lưu giữ và đăng ký di chúc
Di chúc lập dưới hình thức văn bản công chứng được đăng ký tại Sổ đăng ký di chúc trung ương của ngành công chứng theo § 73c Luật Công chứng, do Phòng Công chứng Cộng hòa Slovakia quản lý, và được lưu giữ tại Sổ đăng ký văn bản trung ương của ngành công chứng. Sổ đăng ký không công khai; thông tin từ sổ được cung cấp cho tòa án và công chứng viên làm ủy viên tư pháp trong thủ tục thừa kế.
Việc đăng ký này có ý nghĩa thực tiễn đặc biệt quan trọng. Một di chúc không ai biết đến hoặc đã bị thất lạc sẽ không được xem xét trong thủ tục thừa kế và ý nguyện của người để lại di sản sẽ không được thực hiện. Việc đăng ký loại trừ khả năng này — di chúc luôn được tìm thấy trong quá trình giải quyết và không thể bị che giấu, tiêu hủy hoặc làm hư hỏng.
Dự kiến xây dựng lại hệ thống pháp luật
Pháp luật thừa kế hiện được điều chỉnh bởi Bộ luật Dân sự năm 1964, phần này từ lâu chưa được sửa đổi. Tuy nhiên, dự thảo Bộ luật Dân sự mới đang trong quá trình lập pháp, dự kiến có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2027, sẽ mang lại những thay đổi lớn đối với pháp luật thừa kế.
Theo dự thảo, sẽ bổ sung hợp đồng thừa kế làm căn cứ thừa kế có hiệu lực ưu tiên cao nhất, trên cả di chúc và thừa kế theo pháp luật; quy định về di tặng, theo đó người để lại di sản buộc những người thừa kế giao một tài sản cụ thể cho người không trở thành người thừa kế; chỉ thị yêu cầu người thừa kế thực hiện một hành vi nhất định; và chế định người quản lý di sản. Phạm vi phần thừa kế bắt buộc của những người thừa kế không thể bị gạt bỏ cũng dự kiến thay đổi đáng kể theo hướng giảm xuống. Hiện đây mới chỉ là dự thảo, nội dung cuối cùng vẫn có thể thay đổi trong quá trình lập pháp; tuy nhiên, khi đưa ra quyết định có tác động lâu dài, cần biết về thay đổi đang được chuẩn bị này.
|
Nên sắp xếp ý nguyện cuối cùng từ sớm Chúng tôi sẽ lập di chúc dưới hình thức văn bản công chứng, bảo đảm việc đăng ký và lưu giữ di chúc, đồng thời giải thích cho Quý vị những hệ quả mà quyết định của Quý vị sẽ có đối với từng người thừa kế. Quý vị cũng có thể liên hệ với chúng tôi nếu thủ tục thừa kế đang diễn ra và Quý vị cần được hướng dẫn để hiểu rõ thủ tục. Văn phòng công chứng Stará Vajnorská 8, Bratislava III. |
Các văn bản pháp luật được viện dẫn trong bài viết
Luật số 40/1964 Zb., Bộ luật Dân sự — § 40a, § 461 và các điều tiếp theo, § 462 (di sản vô chủ), § 469a (truất quyền thừa kế), § 473 đến § 475a (các hàng thừa kế), § 476, § 476a, § 476b, § 476e (các hình thức di chúc và người làm chứng), § 479 (người thừa kế không thể bị gạt bỏ)
Luật số 323/1992 Zb. về công chứng viên và hoạt động công chứng (Luật Công chứng) — § 73c (Sổ đăng ký di chúc trung ương của ngành công chứng)
Dự thảo Bộ luật Dân sự mới — đang trong quá trình lập pháp, dự kiến có hiệu lực từ ngày 1. 7. 2027
------------------------------
Nội dung được biên soạn theo tình trạng pháp luật tại ngày 30 tháng 9 năm 2026. Bài viết chỉ mang tính thông tin và không thay thế tư vấn pháp lý cho từng trường hợp cụ thể. Quý vị có thể tìm mức phí hiện hành trong bảng phí của văn phòng.
JUDr. Martin Vlha, PhD., công chứng viên · Văn phòng công chứng Stará Vajnorská 8, Bratislava III
