Małżeńska wspólność majątkowa bez określenia udziałów
Wspólność majątkowa bez określenia udziałów powstaje wyłącznie między małżonkami. Inne osoby nie mogą umownie ustanowić między sobą takiego ustroju, niezależnie od długości i charakteru wspólnego pożycia. Partnerzy mieszkający razem bez zawarcia małżeństwa znajdują się zatem w zupełnie innej sytuacji pod względem stosunków majątkowych, co bywa źródłem przykrych niespodzianek zwłaszcza po zakończeniu związku lub śmierci jednego z partnerów.
Co należy do majątku wspólnego małżonków, a co nie
Po zawarciu małżeństwa rzeczy nabyte przez któregokolwiek z małżonków należą do obojga małżonków wspólnie, bez wyodrębnienia udziałów. W odniesieniu do tak nabytych rzeczy nie określa się wielkości udziałów we współwłasności; nie można więc mówić, że połowa rzeczy należy do jednego małżonka, a druga połowa do drugiego. Każda rzecz należy w całości do obojga.
Przepis § 143 Kodeksu cywilnego przewiduje jednak pięć kategorii wyjątków od tej zasady. Do majątku wspólnego nie należą rzeczy nabyte w drodze dziedziczenia, rzeczy otrzymane w darowiźnie, rzeczy, które ze swej natury służą wyłącznie osobistym potrzebom jednego z małżonków, rzeczy, które ze swej natury służą wyłącznie wykonywaniu zawodu przez jednego z małżonków, oraz rzeczy zwrócone na podstawie przepisów restytucyjnych małżonkowi, który był ich właścicielem przed zawarciem małżeństwa albo któremu zostały zwrócone jako następcy prawnemu pierwotnego właściciela. Ze swej natury nie należy do niego również majątek nabyty przed zawarciem małżeństwa.
Dwa z tych wyjątków bywają w praktyce przeoczane. Narzędzia, urządzenia czy pojazd służące wyłącznie wykonywaniu zawodu przez jednego z małżonków nie wchodzą w skład majątku wspólnego nawet wtedy, gdy zostały kupione ze wspólnych środków — powstaje jednak roszczenie o zwrot nakładów poniesionych z majątku wspólnego.
Trzy dopuszczalne modyfikacje
Od regulacji ustawowej można odstąpić na podstawie umowy małżonków, którą § 143a Kodeksu cywilnego dopuszcza w trzech obszarach. Małżonkowie nie mogą postanowić, że wspólność majątkowa bez określenia udziałów w ogóle nie powstanie w ich małżeństwie; mogą jednak zmienić jej zakres, moment jej powstania i sposób zarządu majątkiem wspólnym.
Pierwszym sposobem jest zmiana zakresu wspólności. Małżonkowie mogą rozszerzyć lub ograniczyć jej ustawowy zakres i sprawić, że rzeczy, które nie byłyby nią objęte, zostaną do niej włączone albo przeciwnie — że rzeczy, które zgodnie z ustawą byłyby nią objęte, zostaną z niej wyłączone. Typowym przykładem rozszerzenia jest sytuacja, w której mąż dziedziczy po rodzicach dom jednorodzinny — taka nieruchomość nie wchodziłaby do majątku wspólnego, a jeśli współwłaścicielką ma zostać również żona, konieczna jest umowa o rozszerzeniu wspólności. Odwrotny przykład stanowi pojazd mechaniczny nabyty w trakcie małżeństwa ze wspólnych oszczędności, który zgodnie z wolą małżonków ma należeć tylko do jednego z nich; w takim przypadku umownie ogranicza się zakres wspólności o tę rzecz.
Zgodnie z utrwaloną wykładnią taka umowa wywołuje skutki tylko na przyszłość. Nie może więc dotyczyć rzeczy już nabytych — jeśli małżonkowie w trakcie małżeństwa nabyli już nieruchomość do majątku wspólnego, nie mogą następnie zawrzeć umowy o ograniczeniu wspólności, na mocy której nieruchomość ta stałaby się wyłączną własnością jednego z nich. Do uregulowania sytuacji majątku już nabytego służą inne instytucje, przede wszystkim podział majątku po ustaniu wspólności. Należy dodać, że zasada ta nie jest wyraźnie zapisana w § 143a, lecz wynika z jego wykładni.
Drugim sposobem jest zmiana momentu powstania wspólności. Zgodnie z ustawą wspólność majątkowa bez określenia udziałów powstaje z chwilą zawarcia małżeństwa; w umowie można zastrzec, że powstanie dopiero z dniem ustania małżeństwa. W trakcie małżeństwa małżonkowie nabywają wówczas rzeczy na wyłączną własność i mogą nimi swobodnie rozporządzać bez zgody drugiego małżonka. Jednak z chwilą ustania małżeństwa — wskutek rozwodu lub śmierci — wszystkie rzeczy, które w przeciwnym razie należałyby do majątku wspólnego, stają się jego częścią i podlegają podziałowi.
Trzecim sposobem jest zmiana zasad zarządu majątkiem wspólnym. Małżonkowie mogą uzgodnić, że będą zarządzać nim wyłącznie wspólnie albo przeciwnie — że będzie nim zarządzać tylko jedno z nich. Ta możliwość bywa pomijana, choć pozwala uregulować właśnie te kwestie, które w praktyce prowadzą do sporów — kto decyduje o czynnościach wykraczających poza zwykły zarząd i jak postępować w razie braku porozumienia.
Forma umowy
Umowy, na mocy których małżonkowie odstępują od regulacji ustawowej, muszą zgodnie z § 143a ust. 3 mieć formę aktu notarialnego. Nie jest to zalecenie, lecz wymóg ustawowy. Jeśli forma ta nie zostanie zachowana, umowa jest bezwzględnie nieważna — traktuje się ją tak, jakby nigdy nie została zawarta, do wspólności majątkowej bez określenia udziałów nadal stosuje się przepisy ustawowe, a sąd uwzględnia nieważność z urzędu. Umowa sporządzona na podstawie wzoru pobranego z internetu, nawet z podpisami urzędowo poświadczonymi, nie wywołuje więc skutków prawnych.
Skutki wobec osób trzecich
Między małżonkami umowa wywołuje skutki bez dodatkowych warunków. Możliwość powoływania się na nią wobec osób trzecich jest jednak ograniczona: zgodnie z § 143a ust. 3 in fine małżonkowie mogą powołać się na umowę wobec innej osoby tylko wtedy, gdy osoba ta zna jej treść.
Ograniczenie to ma niezwykle istotne znaczenie praktyczne i często bywa pomijane przy rozważaniu sposobów ochrony majątku. W słowackim porządku prawnym nie istnieje publiczny rejestr umów zmieniających zasady małżeńskiej wspólności majątkowej bez określenia udziałów, do którego mógłby zajrzeć wierzyciel lub kontrahent. Jeśli chcą Państwo powoływać się na umowę wobec banku, dostawcy lub innego kontrahenta, muszą Państwo w sposób możliwy do udowodnienia poinformować go o jej treści, najlepiej bezpośrednio przy zawieraniu danej umowy. Umowa przechowywana jedynie wśród dokumentów osobistych nie spełni swojej funkcji wobec osób trzecich.
Planowana rekodyfikacja
Stosunki majątkowe małżonków są przedmiotem projektu nowego Kodeksu cywilnego, który znajduje się w toku procesu legislacyjnego i którego proponowana data wejścia w życie to 1 lipca 2027 r. Według projektu pojęcie małżeńskiej wspólności majątkowej bez określenia udziałów ma zostać zastąpione pojęciem wspólnego majątku małżonków, obejmującego — w odróżnieniu od dotychczasowej regulacji — nie tylko aktywa, ale również zobowiązania. Rozważa się także umożliwienie zawierania umowy o stosunkach majątkowych nie tylko małżonkom, lecz również narzeczonym.
Na razie jest to projekt, którego ostateczny kształt nie został ustalony. Nie wpływa to na umowy zawarte na podstawie dotychczasowych przepisów, jednak warto wiedzieć o planowanych zmianach przy podejmowaniu decyzji o dłuższym horyzoncie czasowym.
|
Sporządzimy umowę w prawnie skutecznej formie Niezależnie od tego, czy chcą Państwo rozszerzyć lub ograniczyć zakres wspólności majątkowej bez określenia udziałów, odroczyć moment jej powstania czy zmienić zasady zarządu majątkiem wspólnym, omówimy z Państwem dostępne w Państwa sytuacji możliwości i ich skutki — w tym skutki wobec wierzycieli i kontrahentów. Kancelaria Notarialna Stará Vajnorská 8, Bratislava III. |
Przepisy prawne cytowane w artykule
Ustawa nr 40/1964 Zb. Kodeks cywilny — § 40 ust. 1, § 40a, § 143, § 143a ust. 1–3, § 147, § 148 i nast., § 149 i § 150 (podział majątku wspólnego)
Ustawa nr 323/1992 Zb. o notariuszach i działalności notarialnej (Prawo o notariacie) — § 46 i nast. (akty notarialne dotyczące czynności prawnych)
Projekt nowego Kodeksu cywilnego — w toku procesu legislacyjnego, proponowana data wejścia w życie: 1. 7. 2027
Tekst opracowano według stanu prawnego na dzień 30 września 2026 r. Ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej w konkretnej sprawie. Aktualne ceny znajdą Państwo w cenniku kancelarii.
JUDr. Martin Vlha, PhD., notariusz · Kancelaria Notarialna Stará Vajnorská 8, Bratislava III
